CHỢ BÌNH ĐỊNH TỪ GÓC NHÌN VIỆT NAM HỌC
04/01/2018

Mở đầu

1. Tính cấp thiết của đề tài

1.1. Tìm hiểu về văn hoá chợ và hệ thống tên gọi các chợ trên địa bàn tỉnh Bình Định là một trong những hướng khảo sát khá mới và có ý nghĩa văn hóa. Xét về phương diện kinh tế, chợ là điểm tập trung, là nơi tiếp xúc và trao đổi các nhu cầu trong đời sống sinh hoạt hằng ngày. Chợ ở Bình Định được chia theo từng khu địa giới và có đặc trưng sản phẩm riêng để những người tiêu dùng có thể dễ dàng lựa chọn một nơi mua bán thuận tiện nhất.

1.2. Xét từ phương diện lịch sử - văn hóa, trên địa bàn tỉnh Bình Định, hệ thống tên gọi về các loại hình, kiểu chợ đã mang những nét riêng về văn hoá, ngôn ngữ và tiềm ẩn bên trong những giá trị lớn về du lịch mà chúng ta chưa có điều kiện khảo sát, đánh giá. Xét từ góc độ ngôn ngữ học, hệ thống tên gọi các chợ không chỉ gắn bó chặt chẽ với nền tảng văn hoá địa phương, mà còn có mối quan hệ khăng khít với các dạng thức địa lý cũng như quá trình phát triển dân cư, kinh tế và cả du lịch của một địa phương cụ thể. Mỗi địa danh đều mang trong mình một sự gắn bó với những chủ thể ở các giai đoạn lịch sử nhất định. Qua hệ thống tên gọi cụ thể của các loại hình chợ, chúng ta có thể truy tìm về quá trình lịch sử - xã hội, đặc trưng về cuộc sống sinh hoạt của một vùng văn hóa nhất định.

1.3. Bình Định là một tỉnh thuộc duyên hải Nam Trung Bộ với quá trình hình thành khá đặc biệt với nhiều sự kiện lịch sử. Qua những biến cố lịch sử khác nhau, hệ thống tên gọi về chợ của Bình Định cũng có ít nhiều thay đổi theo từng thời kỳ. Điều đó không chỉ phản ánh một cách trung thực bức tranh lịch sử, ngôn ngữ mà còn biểu hiện sự đa dạng phong phú về văn hoá, lễ tục ở địa phương này trong tiến trình phát triển của nó.

1.4. Từ góc độ văn hoá du lịch, thông qua quá trình khảo sát, sưu tầm, phân tích và giải thích địa danh về chợ của tỉnh Bình Định đã giúp chúng tôi có thể hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa, địa hình của địa phương trong mối tương quan với các địa phương khác của khu vực Nam trung bộ. Với xu hướng phát triển của du lịch tỉnh Bình Định trong giai đoạn hiện nay, đây là một trong hướng nghiên cứu có tính thực tiễn và có thể góp phần định hướng phát triển về kinh tế du lịch ở Bình Định.

1.5. Từ những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn và đi sâu nghiên cứu đề tài Chợ Bình Định từ góc nhìn Việt Nam học. Đây là một vấn đề có tính phức tạp, liên ngành và phạm vi khảo sát khá rộng. Với hướng tiếp cận liên ngành văn hoá và ngôn ngữ, chúng tôi sẽ phác thảo nguồn gốc của các loại hình chợ và hệ thống tên gọi của nó trên địa bàn ở Bình Định. Thông qua quá trình khảo cứu đó, tác giả đề tài khái quát bức tranh thực trạng và đề xuất một số hướng khai thác văn hoá chợ và quá trình tổ chức phục vụ du lịch ở Bình Định.

2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1. Tình hình nghiên cứu loại hình chợ Việt Nam từ góc nhìn Việt Nam học

Từ nhiều hướng tiếp cận khác nhau, các nhà nghiên cứu đã có những cách đánh giá khác nhau về hệ thống chợ ở Việt Nam, đặc biệt là những khu chợ có truyền thống văn hóa lịch sử lâu đời. Hiện nay, trong phạm vi tư liệu thu thập được, chúng tôi xin khái quát một số công trình nghiên cứu về chợ Việt Nam như sau:

Năm 1993, nhà nghiên cứu Nguyễn Thừa Hỷ trong Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII, XVIII, XIX [37] cũng đã đề cập đến hệ thống Chợ ở Hà Nội. Công trình này đã có những đánh giá khá cụ thể về hệ thống chợ cổ ở Thăng Long xưa và khảo sát những giá trị của nó trong tiến trình phát triển văn hóa Thăng Long – Kẻ Chợ.

Năm 2002 trong Luận án tiến sĩ Xã hội học Chợ nông thôn châu thổ sông Hồng trong quá trình chuyển đổi kinh tế – xã hội thời kỳ đổi mới (trường hợp chợ Ninh Hiệp, chợ Hữu Bằng, chợ Thổ Tang) [41], Lê Thị Mai đã nêu lên cơ sở hình thành chợ nông thôn và một số loại hình chợ nông thôn vùng châu thổ sông Hồng. Luận án này chủ yếu tiếp cận xã hội học đối với hệ thống chợ ở một khu vực cụ thể. Tuy nhiên, phương pháp đánh giá, thống kê mô tả rất khoa học, khái quát được những giá trị kinh tế xã hội của hệ thống chợ đối với công cuộc đởi mới của các địa phương ở đồng bằng châu thổ sông Hồng.

Ở khu vực Nam bộ, vào năm 2009, tác giả Nhâm Hùng đã cho ra mắt độc giả chuyên luận Chợ nổi đồng bằng sông Cửu Long [36], đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về chợ nổi ở đồng bằng sông Cửu Long một cách tương đối toàn diện, giúp độc giả có thể biết thêm những thông tin, với những khía cạnh khác nhau về văn hóa sinh thái, đặc điểm kinh tế, xã hội của một loại hình cợ tiêu biểu của vùng sống nước Nam bộ…

Từ góc độ quản lý, năm 2011, các nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Nhân và Đào Ngọc Cảnh nghiên cứu đề tài Thực trạng và giải pháp phát triển chợ nổi Cái Răng - Thành phố Cần Thơ [44]. Với kết quả nghiên cứu và khảo sát cụ thể, hai tác giả đã nêu bật những hướng phát triển của chợ nổi Cái Răng – một trong những điểm tham quan thú vị của thành phố Cần Thơ. Tiếp tục với hướng nghiên cứu về loại hình chợ nổi ở đồng bằng sông Cửu Long, Nguyễn Trọng Nhân và Lê Thông trong bài viết “Cơ sở lí luận về du lịch chợ nổi” được đăng trên tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ (2016) đã nêu bật vị trí và các tác động văn hóa cụ thể của chợ nổi đối với việc phát triển du lịch tại khu vực Nam bộ.

Trong khoá luận tốt nghiệp năm 2012, Trương Thuý Hằng đã công bố kết quả nghiên cứu về Chợ phiên Hà Nội với phát triển du lịch nội đô (qua nghiên cứu trường hợp chợ Bưởi - Tây Hồ - Hà Nội) [29]. Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả đã nêu ra vai trò của chợ trong đời sống kinh tế - xã hội, khái quát lên đặc điểm dân cư, đặc điểm kinh tế - xã hội và thực trạng cùng giải pháp của du lịch tại chợ Bưởi. Với một đối tượng cụ thể, từ hướng nghiên cứu liên ngành, Trương Thúy Hằng đã nêu bật một số hướng phát triển chợ Bưởi gắn liền với chủ trương phát triển du lịch tại Hà Nội. Cũng theo xu hướng này, năm 2015 Ngô Anh Tuấn đã công bố công trình Giải pháp phát triển chợ truyền thống tại thành phố Đà Nẵng [57]. Dựa trên những đánh giá cụ thể, tác giả cũng đã đề cập đến vấn đề khái niệm về chợ, phân loại, vai trò, đặc điểm, thực trạng của chợ từ đó đưa ra giải pháp để phát triển chợ truyền thống tại thành phố Đà Nẵng.

Sau Trần Đình Ba với cuốn sách Chợ Việt độc đáo ba miền [8] được xuất bản vào năm 2012 đã có được một cái nhìn toàn diện về hệ thống chợ ở cả ban miền văn hóa Bắc, Trung và Nam. Từ góc nhìn lịch sử, Trần Đình Ba đã đánh giá những nét tương đồng và khu biệt của các kiểu loại hình chợ Việt Nam xưa và nay.

Từ góc nhìn văn hoá làng, Chu Huy đã công bố tập sách Chợ quê do Nxb Văn hoá – Văn nghệ ấn hành năm 2016. Có thể nói, với 5 chương nghiên cứu cụ thể và thống kê 54 chợ làng đại diện cho các vùng miền khác nhau, nhà nghiên cứu đã phục dựng bức tranh chợ phiên, chợ làng của các vùng nông thôn miền Bắc và miền Trung một cách tường tận, thú vị và đầy ý nghĩa văn hoá. Tác giả đã đề xuất ba vấn đề cụ thể: Thứ nhất cần nghiên cứu những ảnh hưởng của văn hoá địa phương đến việc hình thành các ngôi chợ. Thứ hai là sự đầu tư, khai thác hiệu quả kinh tế các ngôi chợ truyền thống. Thứ ba là định hướng khai thác du lịch nhân văn đối với các loại hình chợ ở nông thôn như: chợ đặc sản, chợ làng nghề, chợ rau… của các vùng miền, góp phần phong phú hoá tuor du lịch sinh thái ở Việt Nam hiện nay.

Năm 2016, trong công trình Văn hoá – Những góc nhìn đa diện [34], khi bàn về vấn đề Sản phẩm văn hoá trong du lịch sinh thái ở Việt Nam, Thái Thu Hoà cũng nhấn mạnh đến việc khai thác các yêu tố và điều kiện sinh thái đối với các loại hình chợ truyền thống ở nông thôn hiện nay. Trong xu hướng trở về với sự bình dị, dân dã và thụ hướng những nét quê của văn hoá đồng ruộng, thôn lang, du khách có xu hướng tìm đến các chợ quê. Bởi đây không chỉ là sự lưu giữ kí ức mà còn là sự thể hiện trọn vẹn nhất những vấn đề văn hoá, kinh tế, xã hội của địa phương.

Từ góc độ lý luận về văn hoá du lịch, khi bàn về Một số giải pháp cho văn hoá du lịch Việt Nam (2017) [64], Phan Huy Xu và Võ Văn Thành đã nhấn mạnh đến những khía cạnh của văn hoá du lịch sinh thái của chợ Việt Nam. Tuy không đề cập như một đối tượng cụ thể, song những gọi ý của hai nhà nghiên cứu đã giúp chúng tôi định hình một số vấn đề cần giải quyết khi nghiên cứu vấn đề cụ thể này.

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nêu trên chủ yếu tập trung vào các vấn đề liên quan đến kinh tế, văn hóa của hệ thống chợ ở Việt Nam và các địa phương cụ thể. Những kết quả nghiên cứu trên cho thấy chợ Việt Nam là đối tượng nghiên cứu thú vị. Nội dung nghiên cứu của các chuyên luận này là những gợi ý bổ ích để chúng tôi đi sâu tìm hiểu về đề tài về hệ thống các loại hình chợ ở Bình Định từ góc nhìn Việt Nam học theo hướng văn hoá học, ngôn ngữ học và du lịch.

2.2. Tình hình nghiên cứu về chợ và tên gọi của chợ ở Bình Định từ góc nhìn Việt Nam học

Như đã trình bày, ở Việt Nam hiện nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về các loại hình chợ. Tuy nhiên, những nghiên cứu chuyên biệt về chợ ở Bình Định từ góc nhìn văn hoá và ngôn ngữ cho đến nay vẫn chưa có. Trên các trang web giới thiệu về văn hoá Bình Định, một số tác giả bước đầu nêu lên quá trình hình thành, đặc điểm, ý nghĩa của từng ngôi chợ riêng biệt, cụ thể chứ chưa đi sâu vào vấn đề tên gọi và ý nghĩa văn hoá, du lịch. Có thể nói, luận văn của chúng tôi là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu về các loại hình chợ ở Bình Định từ góc nhìn địa danh và văn hoá, du lịch.

Để thực hiện đề tài, khi tiếp cận cụ thể nguồn tư liệu, chúng tôi nhận thấy những bài viết, công trình viết về địa danh ở Bình Định không nhiều. Một số bài viết về giải thích địa danh Bình Định hay những tên gọi khác như Tuy Phước, Thị Nại, Quy Nhơn, Ghềnh Ráng… và một số địa danh khác cũng chỉ được nhắc đến dưới dạng một cách điểm qua hay giải thích về tên gọi về mặt ngôn ngữ chứ chưa có sự liên kết đến văn hoá.

Một số bài viết nghiên cứu về địa danh có thể kể ra đó là công trình Khảo cứu một số địa danh Bình Định [40] của Bùi Văn Lăng xuất bản tại Quy Nhơn năm 1934 (tác giả tự xuất bản), Non nước Bình Định [54] của Quách Tấn vào năm 1967 – đây là công trình đã khảo sát và liệt kê ra các địa danh địa lý và lịch sử trong địa bàn tỉnh Bình Định.

Năm 2009, Võ Minh Hải trong Tìm hiểu Nhân danh - Địa danh Nam Trung bộ từ góc độ văn hóa (đề tài NCKH cấp cơ sở của Trường Đại học Quy Nhơn) [26] đã tiến hành triển khai nghiên cứu về hệ thống địa danh (trong đó có hệ thống tên gọi các chợ) của tỉnh Bình Định từ góc nhìn văn hóa. Mặc dù vậy nhưng đây lại là việc nghiên cứu tổng hợp của cả vùng nên tư liệu điền dã, nghiên cứu địa danh ở Bình Định chỉ được tác giả đề cập, khái quát nhưng chưa có sự phân tích, mô tả một cách tỉ mỉ, đặc biệt là đối với hệ thống tên gọi tên gọi các kiểu loại chợ hiện có ở địa phương Bình Định.

Đến năm 2010, trên Tạp chí Khoa học, số II, Trường Đại học Quy Nhơn tác giả lại có một góc nhìn khác về địa danh thông qua những bài ca dao được sưu tập ở địa phương dưới góc độ văn hoá qua bài viết Tìm hiểu ca dao địa danh Bình Định từ góc nhìn văn hoá. Gần đây nhất, trong bài viết Tìm hiểu một số địa danh lịch sử - văn hoá ở Bình Định đăng trên báo Bình Định ngày 23 tháng 4 năm 2016, tác giả Võ Minh Hải đi tìm hiểu, giải thích một số địa danh văn hoá, lịch sử tiêu biểu của tỉnh Bình Định, trong đó có một số địa danh liên quan đến chợ và văn hoá chợ. Tuy nhiên, do dung lượng và mục đích nghiên cứu, tác giả đã không đánh giá sâu về hệ thống tên gọi các chợ ở địa phương này.

Tóm lại, qua những công trình sưu tập được, chúng tôi nhận thấy vấn đề nghiên cứu về hệ thống chợ và tên gọi của các chợ trên địa bàn tỉnh Bình Định từ góc nhìn Việt Nam học vẫn còn là một mảnh đất trống. Vấn đề này cần sự đầu tư và nghiên cứu đánh giá cụ thể. Đây là những tiền đề khá quan trọng để có thể tiếp tục hoạch định những kế hoạch phát triển du lịch nhân văn ở một vùng văn hóa tiêu biểu, vùng “đất võ trời văn” nổi tiếng của khu vực Nam trung bộ.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Từ góc độ địa danh, văn hoá, du lịch Việt Nam, luận văn sẽ tiến hành tìm hiểu toàn bộ các kiểu loại hình chợ, hệ thống tên gọi, ý nghĩa văn hoá và nguồn gốc của nó trên địa bàn tỉnh Bình Định. Đó là những khu chợ mang tên gọi của chỉ các đối tượng tự nhiên hay tên gọi của chỉ các sự kiện, địa điểm lịch sử, các địa danh gắn liền với tôn giáo, du lịch văn hoá sinh thái, sự kiện văn hoá du lịch….

3.2. Phạm vi nghiên cứu

Bên cạnh các tư liệu hiện có, để đảm bảo tính khách quan trong khoa học, chúng tôi đã tiến hành khảo sát và phân tích hệ thống địa danh các chợ đã được ghi nhận trong Niên giám thống kê năm 2016 do Chi cục Thống kê Bình Định ban hành. Ngoài ra, đối với một số địa danh về chợ mới (như các chợ chiều, chợ sáng, gchợ xóm, chợ thôn hay những chợ họp do nhu cầu tự phát của một bộ phận nhỏ nào đó mà có khác có liên quan) chúng tôi sẽ có những bước khảo sát thực địa để có thể đưa ra những nhận định đánh giá mang tính khoa học và hợp lý.

4. Phương pháp nghiên cứu

Do tính chất phức tạp của việc nghiên cứu địa danh chợ trên địa bàn tỉnh Bình Định, trong luận văn này, chúng tôi sẽ linh hoạt vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, cụ thể như sau:

4.1. Phương pháp nghiên cứu sưu tầm - điền dã

Nhằm có một cách nhìn chính xác và thuyết phục nhất về các địa danh được nghiên cứu trong đề tài. Chúng tôi đã tiến hành phương pháp điền dã tại các chợ tiêu biểu và các chợ độc đáo cũng như các chợ trung tâm của các vùng, các miền. Với mục đích tìm hiểu rõ hơn về cách lý giải tại sao chợ này lại có tên gọi đó? Chợ được thành lập từ bao giờ, có ý nghĩa gì?... Mặt khác chúng tôi sử dụng phương pháp này nhằm kiểm chứng độ chính xác của một số bài viết trước đó.

4.2. Phương pháp thống kê – phân loại

Thông qua việc sử dụng phương pháp này, chúng tôi không chỉ tiến hành sưu tầm khảo sát hệ thống chợ mà còn thu thập – phân tích tổng quan tư liệu, sưu tập các tài liệu hiện có ở các thư viện, trên internet thông qua các web site, tư liệu sách báo, cũng như các loại tạp chí chuyên ngành và không chuyên… từ đó chúng tôi sẽ đưa ra cái nhìn đầy đủ và chi tiết nhất về các chợ ở thành phố Quy Nhơn và một số khu vực lân cận.

4.3. Phương pháp so sánh – đối chiếu

Mục đích phương pháp nghiên cứu này của chúng tôi nhằm giúp cho độc giả tìm ra những nét tương đồng, dị biệt về tên gọi các chợ của vùng này so với một số vùng khác. Mặt khác là để xác định rõ nguồn gốc và ý nghĩa ban đầu của địa danh Chợ, tức là quan tâm đến mặt ngữ âm của tiếng Việt và quy luật biến đổi của nó.

4.4. Phương pháp miêu tả – phân tích

Từ những cứ liệu đã khảo sát cụ thể, chúng tôi sẽ tiến hành miêu tả các đặc điểm của chợ trong khu vực. Từ kết quả đó, chúng tôi phân tích các đặc điểm đặc trưng và hình thức buôn bán (các sản phẩm chuyên doanh) của chợ.

4.5. Phương pháp tổng hợp khái quát hoá

Thông qua các số liệu đã phân tích, dựa vào hệ thống các lý thuyết cơ bản về văn hoá du lịch, địa danh học và văn hoá học, chúng tôi sẽ tổng hợp và khái quát hoá một số đặc trưng về tên gọi, nguồn gốc văn hoá và quá trình khai thác du lịch đối với hệ thống chợ trên địa bàn tỉnh Bình Định.

5. Đóng góp của luận văn

5.1. Ý nghĩa khoa học

Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp phần bổ sung lí thuyết, tư liệu đối với việc nghiên cứu hệ thống tên gọi các chợ từ góc độ ngôn ngữ và văn hoá, du lịch. Xây dựng tiền đề tiếp cận, bổ sung lý luận, phương pháp nghiên cứu hệ thống tên gọi các loại hình chợ ở những địa phương khác.

5.2. Ý nghĩa thực tiễn

Thông qua luận văn này, chúng tôi muốn phân định những đặc trưng ngôn ngữ, văn hoá của hệ thống chợ truyền thống và hiện đại. Qua đó, giúp cho các nhà quản lý, các cấp chính quyền ở cơ sở hiểu biết rõ hơn về các mô hình tổ chức chợ phản ảnh nhu cầu đời sống của người dân trong quản lý kinh tế - xã hội và quy hoạch phát triển du lịch của địa phương.

6. Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn của chúng tôi được chia thành 03 chương, cụ thể như sau:

Chương 1. Tỉnh Bình Định và hệ thống chợ trong tiến trình văn hoá, lịch sử

Trong chương này, chúng tôi tập trung nghiên cứu về đặc điểm tự nhiên, văn hoá, xã hội và dân tộc của tỉnh Bình Định. Đó là nền tảng văn hoá cơ bản để đi sâu tìm hiểu về hệ thống chợ, tên gọi các chợ trên địa bàn tỉnh. Thông qua sự khái quát đó, chúng tôi sẽ đặt quá trình phát triển của các kiểu loại chợ ở Bình Định trong tiến trình lịch sử, văn hoá.

Chương 2. Chợ Bình Định – Nguồn gốc hình thành và đặc điểm tên gọi

Ở chương hai, trọng tâm nghiên cứu của chúng tôi trước hết là nguồn gốc hình thành và phát triển của các kiểu loại chợ hiện có của địa phương. Thứ đến là chúng tôi khảo sát, phân loại và đánh giá về hệ thống tên gọi của các chợ. Chúng tôi xem đây là những chứng tích lịch sử, tấm bia văn hoá của vùng miền được phản ánh qua hệ thống địa danh tiêu biểu này.

Chương 3. Chợ Bình Định với việc phát triển văn hoá và kinh tế du lịch địa phương

Để có được cái nhìn toàn diện về hệ thống chợ của Bình Định, sự tác động của chúng đối với quá trình phát triển văn hoá, kinh tế du lịch địa phương, chúng tôi đã tập trung đánh giá về cơ sở hạ tầng và các định hướng phát triển của địa phương đối với hệ thống chợ hiện nay. Đặc biệt là đánh giá những hệ quả kinh tế, du lịch thông qua việc đầu tư mạng lưới chợ sẽ mang lại cho địa phương một cách cụ thể.

Click vào đây để xem trước nội dung
download file đính kèm tại đâydownload file đính kèm tại đây

Từ khóa:
Top