TẾT NGUYÊN TIÊU CỦA NGƯỜI HOA TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
24/10/2017

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Người Hoa bắt đầu di cư vào Nam Bộ kể từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên. Trong 2 thiên niên kỷ, nhiều làn sóng người Trung Quốc gồm: lính, quan, dân... đã đến định cư tại Việt Nam. Người Trung Quốc đã qua lại làm ăn, sinh sống với người Việt đã từ lâu đời, đa phần họ đều có quốc tịch Việt Nam. Nhiều người Hoa còn kết hôn với người Việt và con cháu họ trở thành người Việt Nam. Họ còn có nhiều tên gọi khác là: Khách, Hán, Tàu… Người Hoa đa số có nguồn gốc từ Quảng Ðông, Quảng Tây, Hải Nam, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ v.v… Dân tộc Hoa sử dụng tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, ngữ hệ Hán - Tạng. Nếu xếp theo phân loại của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thì họ được gọi là dân tộc Hán.

Người Hoa tại Việt Nam sinh sống ở nhiều nơi từ Bắc đến Nam, ở cả nông thôn lẫn thành thị. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, dân tộc Hoa ở Việt Nam có dân số 823.071 người, có mặt tại tất cả 63 tỉnh, thành phố. Trong đó, tại Thành phố Hồ Chí Minh (TP. HCM) 414.045 người, chiếm tỷ lệ 50,3% tổng số người Hoa tại Việt Nam. Người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh chủ yếu là người Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Khách Gia (HaKa) và Hải Nam. Họ sinh sống chủ yếu tại vùng Chợ Lớn, tập trung đông nhất ở các khu thương mại trong Quận 5, 11 (khoảng 45% dân số mỗi quận) và quận 6, 8, 10. Họ đã tạo nên một trung tâm đô thị sầm uất, một “China Town” như cách gọi của báo chí nước ngoài trước năm 1975. Hiện tại tuy chỉ chiếm chưa đến 10% dân số ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng cộng đồng Người Hoa đã chiếm 30% số doanh nghiệp. Cộng đồng này cũng là cầu nối quan trọng cho quan hệ kinh tế, thương mại, đầu tư của các quốc gia và vùng lãnh thổ có người Hoa sinh sống như: Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Singapore, Malaysia, Thái Lan… Vai trò của người Hoa đã dần được khẳng định khi chính quyền thành phố bắt đầu tổ chức Ngày hội văn hóa của người Hoa đầu năm 2007.

Do điều kiện sinh sống của người Hoa ở vùng đất mới, nên ý thức cộng đồng luôn luôn được đề cao, được củng cố. Tinh thần cố kết cộng đồng: gia đình, họ tộc, đồng hương, đồng nghiệp đặc biệt được quan tâm giữ gìn như một giá trị thiêng liêng. Dù định cư đã qua nhiều đời, người Hoa vẫn gìn giữ được bản sắc văn hóa của dân tộc mình, vẫn giữ được các phong tục tập quán truyền thống và vẫn sử dụng tiếng Hoa với các nhóm ngôn ngữ: tiếng Quảng Đông, tiếng Triều Châu, tiếng Hẹ… làm ngôn ngữ chính thức trong các giao dịch nội bộ. Chính nhờ các giá trị văn hóa, ý thức cộng đồng đã giúp cho người Hoa tồn tại như một nhóm xã hội đặc thù, vừa hoà nhập với các cộng đồng khác, vừa giữ được những đặc điểm riêng có tính ưu trội của mình. Người Hoa đến vùng Nam Bộ và Sài Gòn - Chợ Lớn mang theo một nền văn hóa phong phú, đa dạng và đặc sắc. Đời sống tâm linh của người Hoa vừa thiêng liêng vừa huyền ảo nhưng vẫn gắn với đời sống nhân sinh của con người. Trước hết là văn hóa tín ngưỡng, tâm linh với việc thờ cúng rất nhiều nhân thần và nhiên thần, hai hệ thống thần linh đã ăn sâu vào tâm thức của họ. Cùng với các nghi lễ trong những ngày tết: Nguyên Đán, Nguyên Tiêu, Thanh Minh, Hàn Thực, Đoan Ngọ, Trung Nguyên, Thượng Nguyên… Trong đó, rằm tháng Giêng được đánh dấu là “Tiết” đầu tiên trong năm, tức Tết Nguyên tiêu, còn gọi là Tết Thượng nguyên; là dịp để mọi người cầu mong “mưa thuận gió hòa”, “quốc thái dân an”, cùng nhau thực hiện được những ước mơ và có cuộc sống ấm no hạnh phúc. Hàng năm, cộng đồng người Hoa tại TP.HCM cùng nhau đón Tết Nguyên tiêu bằng chương trình diễu hành nghệ thuật đường phố đặc sắc và nhiều hoạt động văn hóa ý nghĩa khác. Nó vừa phản ánh khía cạnh tín ngưỡng của đồng bào người Hoa với những ước mơ về một cuộc sống hạnh phúc, vừa là một hoạt động xã hội có ý nghĩa to lớn trong việc đóng góp cho các hoạt động phúc lợi xã hội. Vì vậy Học viên đã chọn nghiên cứu đề tài “Tết Nguyên tiêu của người Hoa tại TP. Hồ Chí Minh” với mong muốn bảo tồn và phát triển truyền thống văn hóa vốn quý của người Hoa nói riêng, góp phần vào việc gìn giữ kho tàng văn hóa của đất nước nói chung; tăng sự đoàn kết dân tộc tại Việt Nam.

2. Lịch sử nghiên cứu

Người Hoa ở Việt Nam mà đặc biệt là ở Thành phố Hồ Chí Minh đã thu hút được sự quan tâm của rất nhiều người từ trước cho đến nay, kể cả trong và ngoài nước. Trước 1975, nghiên cứu về lễ hội Tết Nguyên Tiêu của người Hoa ở Việt Nam chưa được nhìn nhận một cách đúng mức, chưa có đề tài nghiên cứu nào thật sự miêu tả rõ ràng, đa phần chỉ khái quát về tín ngưỡng mà rất ít thông tin về lễ hội và quản lý lễ hội.

Trong cuốn “Chân Lạp Phong thổ kí” của Chu Đạt Quan, “Đại Nam thực lục” của Quốc sử quán triều Nguyễn, bản dịch của Viện sử học, xuất bản năm 1979 và “Gia Định thành thông chí” của Trịnh Hoài Đức do Nguyễn Tạo dịch cũng đã ghi chép khái quát đôi nét về sự xuất hiện của người Hoa ở Việt Nam.

Sau ngày thống nhất đất nước, Nhà nước ta tiếp tục khẳng định người Hoa sinh sống tại Việt Nam là một thành viên trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam và chính đều đó đã trở thành động lực để các công trình nghiên cứu, tìm hiểu về cộng đồng này ngày càng trở thành một đề tài thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Tính đến nay, rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước viết về người Hoa ở Việt Nam, người Hoa ở Nam Bộ. Tuy nhiên, nhìn chung các công trình nghiên cứu đó chỉ đề cập nhiều đến vấn đề lịch sử di cư, nguồn gốc người Hoa ở Việt Nam nói chung và Nam Bộ nói riêng; các lĩnh vực kinh tế, thương mại, chính sách của các triều đại phong kiến Việt Nam; đời sống sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tôn giáo. Riêng về tình hình lễ hội truyền thống, cụ thể là lễ hội Tết Nguyên Tiêu thì các công trình chưa đề cập nhiều. Ngoài ra ở khía cạnh liên quan đến việc thực hành tín ngưỡng dân gian của người Hoa, vai trò của nhà nước trong quản lý và định hướng phát triển lễ hội thì chưa được đề cập đến.   

Một số công trình nghiên cứu miêu tả một cách chân thật và sâu sắc nhất về hoạt động lễ hội truyền thống của người Hoa mà tôi đã tiếp cận như: Về sách có công trình “Chùa Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh” do PGS. TS Phan An chủ biên (1990) đề cập đến quá trình hình thành cộng đồng người Hoa, đến tín ngưỡng, nghệ thuật, kiến trúc của một số ngôi chùa (hội quán) do người Hoa xây dựng ở Thành phố Hồ Chí Minh. Công trình “Người Hoa ở Nam Bộ” của PGS. TS Phan An (2005) đề cập đến toàn bộ đời sống của cộng đồng người Hoa từ quá trình hình thành, hoạt động kinh tế và xã hội, lối sống và phong tục, tập quán, tín ngưỡng. Công trình “Văn hóa người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh” do Trần Hồng Liên chủ biên (2005), đề cập đến các hội quán, tín ngưỡng, tôn giáo, văn hóa, giáo dục của người Hoa Nam Bộ và Thành phố Hồ Chí Minh. Ngoài ra còn có các bài viết đăng trên các hội thảo về người Hoa, đặc biệt là kỷ yếu hội thảo “Lễ hội cộng đồng: Truyền thống và biến đổi” của trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh (2014) với nhiều bài nghiên cứu mang tính thời sự về việc quản lý lễ hội cộng đồng, đề cập rất gần đến đề tài luận văn của tôi.

Tất cả những tài liệu trên đều là những nguồn tham khảo vô cùng quý giá giúp tôi hoàn thành luận văn này. Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về lễ hội Tết Nguyên Tiêu dưới góc độ của Việt Nam học. Vì vậy, đề tài “Tết Nguyên Tiêu của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh” là một đề tài mới và cần thiết, nghiên cứu chủ yếu việc tổ chức và quản lý lễ hội Tết Nguyên Tiêu, để định hướng quản lý giúp cho công tác bảo tồn và phát huy lễ hội truyền thống người Hoa ngày càng hoàn thiện và tốt hơn.

 

 

3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1        Mục đích

Nghiên cứu về lễ hội Tết Nguyên tiêu của người Hoa nhằm mang đến những cứ liệu khoa học cho các nhà quản lý văn hóa tại địa phương hoạch định chính sách khai thác, bảo tồn và phát huy một nét đẹp văn hóa các dân tộc trên lãnh thổ Việt Nam.

3.2        Nhiệm vụ

-   Nghiên cứu tổng quan có chọn lọc những lý luận và thực tiễn liên quan đến lễ hội Tết Nguyên tiêu vận dụng vào địa bàn nghiên cứu.

-   Phân tích thực trạng và đưa ra những đánh giá về lễ hội Tết Nguyên tiêu của cộng đồng người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh.

-   Đưa ra những đề xuất nhằm bảo tồn và phát huy những nét đẹp văn hóa trong lễ Tết Nguyên tiêu.

 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1        Đối tượng nghiên cứu

-   Lễ hội Nguyên tiêu người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tập trung vào khảo sát chùa Ông ở TP. HCM (địa chỉ: 678 Nguyễn Trãi, P. 11, Quận 5, TP. Hồ Chí Minh).

-   Hoạt động diễn ra trong lễ hội Tết Nguyên tiêu: Lễ và Hội

 4.2        Phạm vi nghiên cứu

4.2.1     Về không gian

-   Đề tài nghiên cứu về lễ hội Tết Nguyên tiêu của người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh được tập trung nghiên cứu trong phạm vi quận 5. Đặc biệt là chùa Ông ở TP. HCM (địa chỉ: 678 Nguyễn Trãi, P. 11, Quận 5, TP. Hồ Chí Minh). Vì người Hoa tập trung đông nhất ở Quận 5 và hội quán Nghĩa An (chùa Ông) là một trong những nơi tổ chức lễ hội Tết Nguyên Tiêu lớn nhất.

 

4.2.2     Về thời gian

Đề tài nghiên cứu và phân tích cũng như đưa ra những đánh giá về thực trạng của lễ hội Tết Nguyên tiêu trong thời điểm hiện tại. Nghiên cứu hiện trạng diễn ra lễ hội Tết Nguyên tiêu trong giai đoạn sau năm 1975 đến nay. Đặc biệt trong thời gian gần đây nổi lên những vấn đề về lễ hội và việc quản lý lễ hội.

 

5. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu:

-   Phương pháp miêu tả các tiến trình lễ hội: trực tiếp tham dự lễ hội, miêu tả một cách chi tiết về các quy trình nghi lễ cũng như các hoạt động hội trong lễ hội Tết Nguyên Tiêu

-   Phương pháp điều tra xã hội học: điền dã khảo sát địa bàn cư trú của người Hoa, nghiên cứu định tính để nắm bắt tâm tư, nhu cầu đối với các lễ hội dân gian cũng như lễ hội Tết Nguyên Tiêu của người Hoa, qua đó xem xét sự phù hợp đối với yêu cầu xã hội.

-   Phương pháp khảo sát thực địa: nghiên cứu và khảo sát địa bàn cư trú của người Hoa, khảo sát các chùa miếu có tổ chức lễ hội Tết Nguyên Tiêu và đặc biệt chọn ra chùa miếu tổ chức lễ hội Tết Nguyên Tiêu 2017 lớn nhất để thực hiện đề tài.

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

-   Luận văn nhằm cung cấp thêm nguồn tư liệu điền dã về quá trình chuẩn bị và phần lễ hội diễn ra trong Tết Nguyên tiêu. Qua đó có được cái nhìn tổng quan và nhận diện rõ hơn về Tết Nguyên tiêu của người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh.

-   Phân tích những mặt tích cực và hạn chế của Tết Nguyên tiêu trong quá trình đổi mới và hội nhập.

-   Góp phần làm rõ nét hơn về văn hóa của người Hoa, làm cơ sở hoạch định các chính sách quản lý văn hóa phù hợp.

-   Là nguồn tư liệu tham khảo cho những người quan tâm đến lĩnh vực này, đặc biệt là những người nghiên cứu văn hóa và dân tộc học.

7. Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục luận văn được chia làm 3 chương như sau:

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Trình bày những khái niệm cơ bản hỗ trợ nghiên cứu cho luận văn như: Lễ, Hội, Lễ Hội, Tết… Người Hoa và hội quán người Hoa. Tổng quan về người Hoa trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh làm cơ sở lý luận và thực tiễn làm tiền đề cho tác giả tập trung nghiên cứu trong chương 2.

Chương 2: DIỄN TRÌNH LỄ HỘI TẾT NGUYÊN TIÊU CỦA NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nghiên cứu các vấn đề liên quan đến việc tổ chức lễ hội Tết Nguyên Tiêu trong thời gian vừa qua. Từ đó đưa ra những đánh giá về thực trạng và rút ra những bài học kinh nghiệm trong việc tổ chức và quản lý lễ hội Tết Nguyên Tiêu.

 Chương 3: TẾT NGUYÊN TIÊU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Những vai trò quan trọng của lễ hội Tết Nguyên Tiêu đối với đời sống của cộng đồng người Hoa nói chung và đặc biệt là người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng. Đề xuất những mô hình quản lý cho lễ hội Tết Nguyên Tiêu đối với cộng đồng người Hoa hiện nay. Đề xuất các giải pháp về phía nhà nước, các tổ chức của người Hoa có liên quan đến Tết Nguyên Tiêu, đặc biệt là các hội quán và cộng đồng nói chung (người dân địa phương, du khách…), phối hợp giữa nhà nước và cộng đồng. Qua đó đề xuất một số kiến nghị để việc thực hiện tổ chức và quản lý tốt hơn lễ hội Tết Nguyên Tiêu.

Click vào đây để xem nội dung

Từ khóa:
Top